Tijd gestold in waskrijt

18 augustus 2021


Frottage (deel) van de vloer van het voormalige waterreservoir in de toren van Villa Augustus

Het verhaal over de ontstaansgeschiedenis van Villa Augustus is op tal van foto’s en films, in boeken en artikelen vastgelegd, maar óók in afwrijfsels. Niet iedereen zal onmiddellijk weten wat er met de term bedoeld wordt. Zoals het Franse synoniem ervan, frottages, menigeen eveneens vreemd in de oren kan klinken. Maar wie in de Watertoren voor een werk van Ton Martens staat, zal de toegepaste techniek toch snel genoeg herkennen. 

Want inderdaad: zulke afdrukken van een reliëf maakte je in je jeugd natuurlijk zelf ook. Met waskrijt of een dik potlood bekraste je een vel papier waaronder bijvoorbeeld een muntstuk of een fossiel was gelegd. En in de eenvoud toonde zich dan de meester: het leverde altijd wel weer een tekening op die zo aan de muur van je slaapkamer of in een speciale map kon. 

'La roue de la lumière' (De wiel van het licht) van Max Ernst uit 1926

Broodkruim, grafstenen en de Chinese Muur

Maar louter een liefhebberij van kinderen is het frotteren nooit geweest. Een deel van het oeuvre van de Duits-Franse kunstenaar Max Ernst (1891-1976) is er ook op gebaseerd. Zijn afwrijfsels van stenen, boomschors, bladeren en broodkruim konden onder zijn handen transformeren tot surrealistische landschappen en creaturen. Ernst bundelde een aantal ervan in zijn beroemde portfolio Histoire Naturelle uit 1926.

Ook grafstenen en andere – al dan niet historisch betekenisvolle – plekken worden gefrotteerd om ze op papier thuis te kunnen bewaren. Marina Abramovic tekende in 1989 met houtskool een afwrijfsel van de Chinese Muur, dat zich nu in een privécollectie in Amsterdam bevindt. Op hun beurt bezorgden Japanse chefs een frottage van de karper of goudmakreel aan de restauranttafel waaraan die vis was opgegeten. Had je voor thuis een mooie herinnering aan je etentje, en was tegelijkertijd ook respect aan het zojuist verorberde dier betoond.